بحران‌های اقتصادی و بودجه ۱۴۰۵

وحید شقاقی شهری
اقتصاددان

بودجه سال ۱۴۰۵ یکی از پیچیده‌ترین بودجه‌های سال‌های اخیر است. دلیلش هم این است که در هشت سال گذشته تورم‌های بسیار بالایی را تجربه کردیم. میانگین تورم طبق آمار مرکز آمار ۳۸ درصد و بر اساس آمار بانک مرکزی ۴۲ درصد بوده است. امسال هم برآورد می‌شود تورم ۴۵ درصد باشد و تورم نقطه‌به‌نقطه اسفند به ۵۵ درصد برسد. برخلاف گزارش‌های وزیر نیرو، سال آینده ناترازی‌ها ادامه پیدا می‌کند و حتی تشدید هم می‌شود. من هیچ اعتمادی به آمارهای وزارت نیرو ندارم. چندین گزارش خلاف واقع منتشر شده و با توجه به شواهد، ناترازی برق بیشتر خواهد شد و در حوزه آب هم شرایط خوبی نخواهیم داشت. در گاز و بنزین هم همچنان ناترازی داریم.
برآورد من این است که سال آینده هر چهار ابرچالش - ناترازی برق، ناترازی گاز، بحران آب و بحران بدهی - تشدید می‌شود. تشدید این‌ها یعنی فشار سنگین‌تر بر دولت و افزایش کسری بودجه.
در چنین شرایطی بستن بودجه برای دولت بسیار دشوار است. از یک طرف انتظار می‌رود حقوق و دستمزد افزایش پیدا کند و از طرف دیگر افزایش حقوق یعنی کسری بودجه بیشتر؛ دولت با یک پارادوکس جدی مواجه است.
 نظام مالیاتی ما با رکود عمیقی که در اقتصاد هست برخورد کرده و معلوم نیست این نظام چطور قرار است از اصناف و تولیدکنندگان مالیات بگیرد بدون اینکه رکود را تشدید کند. این‌ها انتخاب‌های سختی است که دولت با آن روبه‌رو است.
سال آینده از نظر تورم و بحران‌های اقتصادی وضع روشن و امیدوار کننده‌ای ندارد. حتی نگرانی این است که تورم بیشتر هم بشود. در چنین وضعیتی انتخاب اینکه حقوق چقدر بالا برود، حامل‌های انرژی چطور قیمت‌گذاری شوند و درآمدهای دولت از کجا تأمین شود، بسیار سخت است.
به نظر من مهم‌ترین سیاستی که دولت باید دنبال کند بودجه‌ریزی عملیاتی است. بسیاری از دستگاه‌ها مأموریت‌های مشابه دارند، بهره‌وری پایینی دارند یا اصلاً برنامه ندارند. اگر بودجه‌ریزی عملیاتی اجرا شود، بخشی از هدررفت منابع کنترل می‌شود.
 قرار بود بودجه سال دوم برنامه هفتم عملیاتی بسته شود اما هیچ خبری نیست. این خودش سؤال است. احتمال می‌دهم دولت از بودجه عملیاتی عبور کرده باشد، درحالی‌که قانون او را مکلف کرده بود.
نظام مالیاتی ما همچنان سنتی و ممیزمحور است و نمی‌تواند از تولید و صادرات حمایت کند یا فرار مالیاتی را بگیرد. با این نظام فشل نمی‌توان انتظار داشت کسری بودجه پوشش داده شود.
۱۵ سال است درباره نظام مالیاتی هوشمند صحبت می‌شود اما همچنان همان روش‌های قدیمی برقرار است. در بسیاری از اصناف با گردش مالی بالا اصلاً از پوز استفاده نمی‌شود و با کارت اقوامشان تراکنش انجام می‌دهند. این یعنی حجم گسترده فرار مالیاتی. سازمان مالیاتی فعلی به درد شرایط امروز کشور نمی‌خورد.
در چنین شرایط ملتهبی از اقتصاد، دستکاری قیمت‌ها اصلاً صرفه ندارد و خطرناک است. شوک‌های قیمتی زمانی اجرا می‌شود که اقتصاد آرام باشد. ما اکنون در یک وضعیت بحرانی ممتد هستیم و وارد کردن شوک جدید بسیار سخت و پرریسک است. واقعاً نمی‌دانم دولت با چه جسارتی می‌خواهد این کار را انجام دهد.
 چه افزایش تدریجی و چه شوک قیمتی، هر دو در شرایط فعلی خطرناک است. بهترین کار دولت، اجرای بودجه عملیاتی، جلوگیری از حیف‌ومیل منابع دولتی، سامان‌دهی شرکت‌های دولتی و اصلاح نظام مالیاتی است. اتلاف منابع در این بخش‌ها بسیار زیاد است و اکنون زمان شوک به اقتصاد نیست.